Het leven van Mondriaan

De Nederlandse kunstschilder staat wereldwijd bekend om zijn abstracte en non-figuratieve werk. Vooral het zogenoemde geometrisch abstract met horizontale en verticale lijnen in zwart en de primaire kleuren komt nog iedere dag terug en is voor architecten en ontwerpers van toegepaste kunst een inspiratiebron. Maar wie was Mondriaan eigenlijk? Hoe zag zijn leven er uit en wat heeft hem gebracht tot het neoplasticisme?

Het huis waarin hij opgroeide is in 1944 ter beschikking gesteld voor publiek en werd sindsdien het Mondriaanhuis genoemd. Die geboorte is in 2022 maar liefst 150 jaar geleden, reden voor feest! Het Mondriaanhuis viert dit jubileumjaar dan ook groots met het Feest van de Verbeelding. 

Thuis leerde hij van zijn vader al vroeg tekenen. Die tekeningen stuurde hij ook naar zijn oom, kunstschilder Frits Mondriaan. Hij kreeg dan tips en een opdracht beschreven in een brief. Wanneer die brief binnen kwam kon hij niet gauw genoeg beginnen met tekenen. Zo ontstond op jonge leeftijd al de tekening van de stad van bovenaf. Men heeft wel eens gezegd dat dit zijn eerste inspiratie was voor het abstract dat hij later schilderde, met de rode vlakken als daken en de blauwe vlakken als grachten.

Piet kreeg toen hij 22 jaar oud was een moeilijke tijd voor zijn kiezen. Om te voorzien in de broodnodige dingen had hij bijzondere bijbaantjes, zoals het tekenen van bacteriologische tekeningen, kopiëen maken van schilderkunst voor onder andere het Rijksmuseum, tegels beschilderen, maar ook ontwierp hij ex-librissen en maakte hij op verzoek portretten. Hij woonde bij een vriend van zijn vader, dhr. Wormser, wie vermoedelijk zijn studie betaald heeft.

Mondriaan zou een identiteitscrisis hebben gehad, betrokken zijn geraakt in links-radicale kringen en een anarchistisch complot. Hij verliet Amsterdam voor Uden en zou voor het eerst hebben gesproken over abstracte compositieprincipes, maar hij schilderde nog voornamelijk de Udense omgeving en stillevens omwille van inkomen. In 1909 had hij succes en verkocht een aantal grote werken. Hij verloofde zich dat jaar, maar tegelijkertijd overleed zijn moeder wat hem zeer in de war bracht en zelfdestructief gedrag veroorzaakte.

Wanneer zijn 40e levensjaar nadert bezoekt Mondriaan de stad Parijs en staat hij oog in oog met het kubisme. Eenmaal terug in Nederland neemt hij deel aan de eerste tentoonstelling van de Moderne Kunstkring in het Stedelijk Museum. Critici sparen hem niet en noemen onder andere de triptiek Evolutie koud en leeg. Tijdens de tentoonstelling wordt ook kubistisch schilderwerk uit Parijs tentoongesteld. Vermoedelijk heeft ofwel de kunst ofwel de kunstenaars hem geïnspireerd en hij emigreert naar Parijs. Zijn verloving verbrak hij.

‘ik construeer op een plat vlak lijnen en kleurcombinaties met ‘t doel algemeene schoonheid zoo bewust mogelijk uit te beelden. […] ik wil de waarheid zoo dicht mogelijk benaderen en daarom alles abstraheeren tot ik kom tot het fundament […] der dingen. […] Ik vermeen dat ‘t mogelijk is door horizontale en verticale lijnen, geconstrueerd bewust maar niet berekenend […] zoonodig aangevuld door andere richtingslijnen of gebogen lijnen, desnoods, te komen tot een kunstwerk even sterk als waar’.

Mondriaan gaat samenwonen met componist Jacob van Domselaer, wie compositie ‘Proeven van Stijlkunst’ over hem schreef. Hij vaarde wel op de oorlogsjaren. Ze waren een inspiratie voor hem en hij ontmoette veel kunstenaars die hem hebben geïnspireerd. Samenwerken met Theo van Doesburg  Bart van der Leck en Vilmos Huszár heeft geleid tot een radicalisering van de beeldingsmiddelen kleur, vlak en lijn en een ‘onsentimentele’ verfbehandeling. 

Naar aanleiding van zijn werk voor De Stijl onstaat het boekje Le Néo-Plasticisme. Op 47 jarige leeftijd gaat hij terug naar Parijs en ontdekt daar teleurgesteld dat zijn kennissenkring daar niet dezelfde ontwikkelingen heeft doorgemaakt, maar nog steeds realistische elementen laten terugkomen in hun werk. Toen hij 49 was overleed zijn vader. Ter gelegenheid van zijn 50e verjaardag stelde het stedelijk museum zijn werk tentoon. 

Van Doesburg was tegen de theosofische denkwijze die Mondriaan had. Hij herintroduceerde diagonaal en veroorzaakte een breuk tussen de twee kunstenaars. Ze spraken elkaar 5 jaar lang niet. Mondriaan wil bewijzen dat zijn theosofische opvattingen juist dynamisch zijn en besluit zijn composities ruitvormig te schilderen. In opdracht maakt hij ‘Compositie met twee lijnen’ als geschenk voor de gemeente Hilversum, wie het niet wilden hebben en verkocht aan het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het veroorzaakte een rel. Daarnaast ontstond het eerste werk met lijnen in kleur, Compositie met gele lijnen. Hij schreef architect Alfred Roth “Ik ben druk bezig aan nieuw schilderkunstig onderzoek met dubbele lijnen. Zo schakel ik het zwart een beetje uit, waar ik steeds minder van houd”. Mondriaan was toen 61.

Die vernieuwing vond hij. Hij voegde een technische vernieuwing toe door met papierstroken te werken naast verf. Geïnspireerd op de nieuwe muziekstijl in zijn leven vond hij daar aansluiting door ‘er een beetje boogie woogie in te doen’. Het resulteerde in de Victory Boogie Woogie welke hij nooit heeft afgemaakt. Piet Mondriaan overleed in 1944 op 71 jarige leeftijd aan een longontsteking. 

Bron: wikipedia